Kärɛc ye dhuruup bɛ̈i ku mïth - wël ke nyuuth tënë amïdhiëëth (Trauma and children – tips for parents - Dinka)

Tɛ̈n benë meth rɔt ya luɔɔi thïn në këracic

Tɛ̈n yenë meth kärɛc ye keek gäm dhuruup ka kä ye keek riääc yiic bɛ̈ɛ̈r/dhuknhïïm alëu bï pëk në:

• runken
• aciëëk ken
• tɛ̈n ye yïn ka kɔc ke paandun röt luɔɔi

Mɛnhdu alëu bï yekënë bɛ̈ɛ̈r/dhuknhom në kuer wën ye thɔ̈ɔ̈ŋ. Alëu bïkkë röt ya:

• nyaai/miɛ̈ɛ̈tbei – keek alëu bïk piɔ̈ɔ̈th thök në ye luɔɔi kënë yic. Aacïï lëu ëya bïk röt ya gël, bïk ya biɛt, ka bïk ya dhuk në kuɛɛr ëke kek aciëëk luɔɔi thïn ɣɔn ye kek mïth.
• kɔc cï thiäŋ në loilooi – aalëu bïk kɔɔr bïk kärɛc cïkë keek yök bɛɛr tak Në nyooth, në dhukciëën de pol wala thuɔ̈ɔ̈r. Mɛnhdu alëu bï riɔ̈ɔ̈c në kä bï röt looi në akölciɛ̈ɛ̈n ka bïk ya naŋ nyuɔ̈th rac.
• Jöt de piɔ̈u – keek alëu bïk naŋ kärɛc ke gël de nhom ka gël de nhom. Alëu bïk wïc bïk rëër thiääk ke yïn ë thää ëbɛ̈n, bïk naŋ kärɛc ë nïn ë nïn wala bïk röt lac yök.
• bïk tɔ̈u ëke cïï gup piɔl – aalëu bïk ya naŋ akuem-nhom ku akuem yic.

Mɛnhdu alëu bï ya gääu ago guɔ̈pde kë loi rɔt ŋic. Mïth kɔ̈k aalëu bïk röt ya yök ëke pieth, ku aalëu bïk piɔ̈ɔ̈th riääk në nïn, wiik ka pɛ̈i yiic bɔ̈ tueeŋ yiic.

Tɛ̈n lëu bï yïn jam në kärɛɛc loi röt ye dhuruup bɛ̈i

Abï mɛnhdu ya kony të ye yïn jam në yic lɔgɔk tënë keek. Yïn lëu ba:

• gämë mɛnhdu ŋɔ̈th lɔn piɔl kek gup ku ye kërɛɛc cï rɔt looi kënë acï thök. Yïn lëu ba keek wɛɛi piɔ̈ɔ̈th në thɛɛr juëc yiic.
• piŋ mɛnhdu. Löm kä ye kek diɛɛr ku tɛ̈n ye kek röt yɔ̈k thïn ke ye kë rilic.
• cɔk ŋic mɛnhdu lɔn kɔɔr yïn yen ba wɛ̈tde piŋ në tɛ̈n ye kek röt yɔ̈k thïn.
• lɛ̈k mɛnhdu kë cï rɔt looi në kuer wën bï ya röŋ kenë runken. Ye jam në thoŋ yekë deetic. Na cïï mɛnhdu yith piɔl yiic ŋic, ke aalëu bïk ya them bïk kërɛc cï rɔt looi cɔ̈kpiny në gupken. Aalëu bïk ya luui në thööŋ de käken ka wël lik agokë akököl thöl ë luɔɔi. Kënë alëu bï jiɛth ë piɔ̈u ku liääp ë nhom ya cak tënë mɛnhdu.
• them ba ya cɔk ŋic mɛnhdu lɔn adɛ̈ ke cie këden. Aalëu bïk ya tak të ril kek nhïïm ka bïk ya tak në kärac tënë raan dɛ̈t peei.
• jam në ye kërɛɛc cï rɔt looi ke we ye baai. Päl raan ëbën bïkë wëlken ya lueel, agut cï mïth. Kënë ee raan ëbën kony bïk röt ya yök ëkë cï kony, cï kek piŋ ku cï keek deet.
• jam wenë mɛnhdu në tɛ̈n lëu benë kɔc kärɛc ye dhuruup bɛ̈i dhuɔ̈knhïïm thïn. Lɛ̈k keek lɔn adɛ̈ ke yen ee kë cïn kë rilic tɔ̈ thïn në ye ɣän juëc käkë yiic. Yïn lëu ba keek gäm ŋɔ̈th lɔn adɛ̈ ke yekënë abï piath në thɛɛr juëc bɔ̈ tueeŋ yiic.

Tɛ̈n lëu bï yïn kërɛɛc cï rɔt looi ye dhurup bɛ̈i dhuɔ̈knhom thïn

Tɛ̈n yïn rɔt luɔɔi thïn tënë pïïr de mɛnhdu ku aciɛ̈ɛ̈k ke yiic abï kuer de pial ë guɔ̈pden riɔ̈ɔ̈kic. Athiekic ba:

• deet ëkä cï röt waar në aciëëk ken yiic. Mïth aye luui në kärɛc ye keek gäm dhuruup ka kä ye keek riääc yiic në kuɛɛr wääc yiic. Gɛɛr de aciëëk ken cï mɛn de ŋeeny ka laac në ageen nhom ee kë ŋic ke ye rɔt looi tënë keek.
• gämë mɛnhdu adöt dït apɛi. Ëkënë alëu bï ya kë thiekic në thɛɛr yen keek laac në ageen nhom ku thɛɛr kɔ̈k yen keek puɔ̈k kenë yïn.
• yök kuɔɔny tënë yïn ërɔtdu. Mïth aye kɔc ëke dhiëth keek ka dumuuk ken tïŋ agokë kërɛɛc cï rɔt looi deetic ku bïk keek ya bɛ̈ɛ̈r/dhuknhom. Aye kɔcdït tɔ̈ kenë keek kɔɔr agokë riɔ̈ɔ̈cden deetic ku bï keek ya duut piɔ̈ɔ̈th. Na cï dhurup yï dɔm, ke yïn lëu ba kuɔɔny yök ëyadɛ̈ŋ. Na cïï rɔt ye looi wuya, ke alëu bï riɔ̈ɔ̈c juakic ku bï tɛ̈n yenë mɛnhdu rɔt yɔ̈k thïn gäm dhurup.
• jam në tɛ̈n ye yïn rɔt yɔ̈k thïn në kuer wën lëu bï piath kenë mɛnhdu. Kënë alëu bï keek kuɔny agokë jam në kɔc ke rïnyden.
• muk në yïnhom lɔn adɛ̈ ke raan ëbën awääc ku aalëu bïk ya naŋ piɔ̈ɔ̈th wääciic. Duɔ̈në mɛnhdu ye thɔ̈ɔ̈ŋ bï rɔt ya yök në ye kueer töŋ kënë.
• gämë mɛnhdu kuer ben ya mukthuul në pïïrden. Agut cï täk de kä thi piɔl yiic alëu bï kek ya cɔk yök röt ëke ye mukthuul në käken. Kënë ee kë thiekic apɛi të cenë tɔŋ thök. Mïth ye röt yök ëke cïn kë konykë aalëu bïk ya naŋ dhuruup juëc.
• them ba mɛnhdu ciɛ̈ ye guɔ gël apɛi. Yeen acïn kërɛɛc tɔ̈ thïn ba ya kɔɔr ba paandu cɔk thiääk kenë yïn të cenë kërac rɔt looi. Ku athiekic ba keek ya kuɔny bïk röt ya yök ke pinynhomden ye të pieth bï keek ya rëër thïn.

Kä ye kɔc ke baai keek looi në nyindhie të cenë kërac rɔt looi

Athiekic ba:

• kuany këduun ye lac looi cök apieth cï tɛ̈n ben rɔt luɔɔi thïn. Kënë ee mïth gäm ŋɔ̈th bïk riɛl.
• gäm mɛnhdu ŋɔ̈th të cen lëu bï käken ye keek looi wënthɛɛr lëu në mac. Kënë alëu bï ya mɛt thïn në lɔ thukulic ka luɔɔi de loilooi baai.
• päl bɛ̈n nhial wenë wɛ̈ɛ̈r de käŋ cï mɛn loilooi yam, mukthuɔ̈lïya, ka kä ye keek ŋɔ̈ɔ̈th në aciëëk ke yiic.
• muk luɔidu cök ke yï ye raandït tɔ̈ baai. Na ŋook ke yï nuan, ke ka pieth ba rɔt ciɛ̈ ye gɛɛi në mɛnhdu ago yï kony.

Kuer lëu bï yïn mɛnhdu kony ago pïïrde dhuk tëdeen thɛɛr:

Athiekic ba:

• pälë mɛnhdu thɛɛr juëc ke pol. Ëkënë alëu bï ya pol, wetden nhiarkë ku kä yekë keek looi kenë mäthken ŋickë keek.
• päl bï naŋ thɛɛr ke miɛt ë piɔ̈u. Dhɔ̈l, thɛɛr pieth ku miɛt ë piɔ̈u ye rɔm alëu bï kɔc ke paanden ëbën kony bïk röt ya yök ëke piɔl gup.
• tak lɔn adë ke cäm de mɛnhdu alëu bï rɔt waar. Na cïkë kɔɔr bïkë cam në thɛɛr ke cäm yiic, ke gämë keek mïïth piɔl në köölic ëbën.
• Them bï mɛnhdu gäm kaam bï yen lɔ̈ŋ ku bï nin.
• kony keek në loilooi ke thuëëc. Kän abï mɛnhdu ya kony në dhuruup yiic ku bï nïnde cɔ̈kpiny bï piath.
• tek cäm de thukar, mïïth nɔŋ kïït ku chocolate yiic.
• kony mɛnhdu bï guɔ̈pde ya päl piny. Ëkënë alëu bï ya waak në pïu tuc, duɛ̈ɛ̈ny ë guɔ̈p, guiɛ̈ɛ̈r de akölköl ka kuäk ë röt.
• waar kë ye looi të yen mɛnhdu riɔ̈ɔ̈k piɔ̈u ka të ye yen jɔt piɔ̈u. Cïmën de, nyooth de telbidhion ye mɛnhdu cɔk diɛɛr ka bï riɔ̈ɔ̈c.

Na nɔŋ gɛɛr de thaar cï yïn diɛɛr në pial ë nhomdu ka pial ë nhom de raanduun nhiar, ke yïn cɔl 13 11 14.

Të benë kuɔɔny yök thïn

• Akïmdun de GP (dïktor)
• Nɛ̈ɛ̈thduun de manh meth ku meth
• Panakïm tɔ̈ piɔmdun
• Akïm ë mïth ka akïm ë nhom ye lui kenë mïth ku kɔc ke rïnythi – akïmdu alëu bï yïn tuɔɔc të de luɔɔi
• Akut de Phoenix Australia Centre for Post-traumatic Mental Health Telepun. (03) 9035 5599
• Akut de Dhiëëu ku Duɔ̈t ë Piɔ̈u Telepun. 1800 642 066

Yïn lëu ba wël ke jiëëm/wëët yök në:

• Namba de kuɔɔny ë Pïïr (Lifeline) Telelepun. 13 11 14
• Namba de kuɔɔny në thɛɛr ke dhiëëu yiic (GriefLine) Telepuun. 1300 845 745
• akutnhom de beyondblue Telepun. 1300 22 4636
• Telepun ë kuɔɔny de mïth Telepun. 1800 55 1800
• NƐ̈Ɛ̈TH-YE-YUƆ̈P (NURSE-ON-CALL) Telepun. 1300 60 60 24 – ago yök në wël ke pial ë guɔ̈p ku wël ke jiɛ̈ɛ̈m (në thɛɛr kaa 24 yiic, në nïn kaa 7 yiic)
• Wɛbthait de Amïdhiëëth ke Australia – raisingchildren.net.au