တၢ်ပျံၤတီၢ်တၢ်ဆါဒီးဖိသၣ်တဖၣ် - တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်လၢမိၢ်ပၢ်တဖၣ်အဂီၢ် (Trauma and children – tips for parents - S'gaw Karen)

မ့ၢ်ဖိသၣ်တဖၣ်ခီဆၢတၢ်ပျံၤတီၢ်တၢ်ဆါဒ်လဲၣ်

ဖိသၣ်တဂၤခီဆၢ၀ဲဒၣ်တၢ်လဲၤခီဖျိလၢအကဲတၢ်ကိၢ်တၢ်ဂီၤဒီးအလီၤပျံၤတခါဒ်လဲၣ်န့ၣ်ဒိးသန့ၤထီၣ်လၢ-

• အသးနံၣ်
• အနီၢ်တဂၤတၢ်တူၢ်ခီၣ်ပာ်သး
• မ့ၢ်နၤမ့တမ့ၢ်နဟံၣ်ဖိဃီဖိခီဆၢဒ်လဲၣ်

နဖိအံၤဘၣ်တဘၣ်တခီဆၢတၢ်လၢကျိၤကျဲလၢနမုၢ်လၢ်ပာ်န့ၣ်ဘၣ်. အ၀ဲသ့ၣ်ဘၣ်တဘၣ်က-

• သုးယံၤကွံာ်အသး - အတၢ်သးစဲလၢတၢ်ဟူးတၢ် ဂဲၤတဖၣ်အဖီခိၣ်ကဟါမၢ်လီၤ. အတၢ်နာ်န့ၢ်လီၤ သးကစှၤလီၤ, အိၣ်ဘှ့ၣ်ဘှ့ၣ်, မ့တမ့ၢ်က့ၤကဒါဆူကျိၤကွာ်လၢအအိၣ်ထီၣ်အိၣ်လီၤဖဲအဖိသၣ်ဆံးဒံးအခါလီၤ.
• လီၤဘျၢလၢအကစၢ်တၢ်ဆိကမိၣ်အပူၤ - ဘၣ်တဘၣ်အကလိၣ်အိၣ်မူက့ၤတၢ်လဲၤခီဖျိ န့ၣ်လီၤ. အဒိန့ၣ်, ခီဖျိတၢ်လိာ်ကွဲမ့တမ့ၢ်တၢ်တ့ တၢ်ဂီၤလၢအမၤ၀ဲတဘျီ၀ံၤတဘျီန့ၣ်လီၤ. နဖိဘၣ်တဘၣ်ကပျံၤတၢ်လၢကကဲထီၣ်အသးဆူညါမ့တမ့ၢ်အိၣ်ဒီးတၢ်မံမီၢ်ပျီၢ်သီတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
• အဘၣ်ယိၣ်တၢ် - အ၀ဲသ့ၣ်ကအိၣ်ဒီးတၢ်ဂ့ၢ်ကီ လၢကစၢၢ်ဆၢလီၤအသးမ့တမ့ၢ်ကနၣ်တၢ်န့ၣ် လီၤ. ဘၣ်တဘၣ်အ၀ဲသ့ၣ်ကလိၣ်အိၣ်ဘူးဒီးနၤ, အိၣ်ဒီးတၢ်မံအတၢ်ဂ့ၢ်ကီတဖၣ်မ့တမ့ၢ်အသး ဘၣ်တံာ်တာ်ညီညီဖိန့ၣ်လီၤ.
• အိၣ်တမုာ်တလၤ - အခိၣ်သၣ်ဃံကဆါဒီးအဟၢ ဖၢကဆါန့ၣ်လီၤ.

နဖိအံၤဘၣ်တဘၣ်ကအိၣ်ဒီးတၢ်ခီဆၢလၢအပၢၢ်ထီၣ်လၢခံန့ၣ်လီၤ. ဖိသၣ်တနီၤအိၣ်ဖျါတၢ်ခဲလၢာ်လဲၤအသးဂ့ၤ, သနာ်က့ခီဆၢတၢ်ကဲထီၣ်အသးန့ၣ်လၢတဘျုးသီ, တဘျုးနွံမ့တမ့ၢ်တဘျုးလါ၀ံၤအလီၢ်ခံန့ၣ်သ့လီၤ.

မ့ၢ်တၢ်ကကတိၤဘၣ်ဃးတၢ်ကဲထီၣ်သးလၢတၢ်ပျံၤတီၢ်အီၤတခါဒ်လဲၣ်

ဖဲနမ့ၢ်တဲတၢ်တီတီလိၤလိၤန့ၣ်တၢ်အံၤကမၤစၢၤနဖိလီၤ. တၢ်လၢနမၤသ့မ့ၢ်၀ဲ-

• မၤလီၤတံၢ်က့ၤနဖိလၢအ၀ဲသ့ၣ်န့ၣ်ပူၤဖျဲးဒီးတၢ်ကဲထီၣ်အသးန့ၣ်ပူၤကွံာ်လံန့ၣ်တက့ၢ်. နကလိၣ် တဲလီၤတံၢ်အသးတဘျုးဘျီလီၤ.
• ကနၣ်ဘၣ်နဖိတက့ၢ်. ဟံးထီၣ်အတၢ်ဘၣ် ယိၣ်ဒီးအတၢ်တူၢ်ဘၣ်တဖၣ်လ့ၤတုၤလ့ၤတီၤတက့ၢ်.
• ဒုးသ့ၣ်ညါနဖိလၢနအဲၣ်ဒိးကနၣ်အ၀ဲသ့ၣ်အတၢ်တူၢ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
• တဲဘၣ်နဖိဘၣ်ဃးတၢ်ကဲထီၣ်တ့ၢ်အသးလၢကျဲ တဘိလၢအဖိးမံလၢအသးနံၣ်အဂီၢ်တက့ၢ်. သူဘၣ်ကျိာ်လၢအ၀ဲသ့ၣ်နၢ်ပၢၢ်တက့ၢ်. ဖဲနဖိမ့ၢ်တနၢ်ပၢၢ်ပတီၢ်မုၢ်တၢ်ဂ့ၢ်အနီၢ်ကီၢ်တဖၣ်အခါ, အ၀ဲသ့ၣ်ကဟးတယာ်ဆိကမိၣ်တၢ်လၢအ ကစၢ်လီၤ. အ၀ဲသ့ၣ်ကသူအတၢ်ဆိကမိၣ်ကမှံ မ့တမ့ၢ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤတလၢတပှဲၤလၢကကျၢၢ်တံၢ်တၢ်ဂ့ၢ်ဘၣ်ထွဲဒီးတၢ်ကဲထီၣ်သးန့ၣ်လီၤ. တၢ် အံၤဘၣ်တဘၣ်ကမၤအါထီၣ်အတၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဒီး တၢ်သးဒ့ဒီလၢနဖိအဂီၢ်လီၤ.
• မၤလီၤတံၢ်နဖိသ့ၣ်ညါ၀ဲဒၣ်လၢတမ့ၢ်အ၀ဲသ့ၣ် အတၢ်ကမၣ်ဘၣ်. အ၀ဲသ့ၣ်ဘၣ်တဘၣ်ကဆိကမိၣ်၀ဲတၢ်ဒ်အံၤဖဲအနၣ်က့ၣ်မ့တမ့ၢ်ဆိကမိၣ်ထီၣ်တၢ်အၢလၢပှၤတဂၤဂၤအဖီခိၣ်န့ၣ်လီၤ.
• ကတိၤဘၣ်ဃးတၢ်ကဲထီၣ်သးဒ်ဟံၣ်ဖိဃီဖိတဒူၣ်အသိးတက့ၢ်. ပျဲပှၤကိးဂၤကတဲတၢ်, ပၣ်ဃုာ် ဖိသၣ်တဖၣ်တက့ၢ်. တၢ်အံၤမၤစၢၤပှၤကိးဂၤဒဲး တူၢ်ဘၣ်တၢ်ဆီၣ်ထွဲအီၤ, တၢ်နၣ်ဟူအီၤဒီးတၢ်နၢ်ပၢၢ်အီၤန့ၣ်လီၤ.
• ကတိၤတၢ်ဒီးနဖိဘၣ်ဃးမ့ၢ်ပှၤကညီတဖၣ်ခီဆၢတၢ်ကိၢ်တၢ်ဂီၤဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်တက့ၢ်. တဲဘၣ်အ၀ဲသ့ၣ်အတၢ်တူၢ်ဘၣ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ညီနုၢ်တၢ်ကဲထီၣ်အသးလၢတၢ်အိၣ်သးဒ်အံၤတဖၣ်အပူၤလီၤ. နတဲလီၤတံၢ်အ၀ဲသ့ၣ်အသးလၢဒ်တၢ် ဆၢကတီၢ်လဲၤပူၤအသိးအ၀ဲသ့ၣ်ကတူၢ်ဘၣ်မုာ်ထီၣ်န့ၣ်လီၤ.

မ့ၢ်တၢ်ကခီဆၢ၀ဲဒၣ်တၢ်ကဲထီၣ်သးလၢအလီၤပျံၤတခါဒ်လဲၣ်

နတၢ်ခီဆၢလၢနဖိအတၢ်တူၢ်ဘၣ်ဒီးအတၢ်သကဲာ်ပ၀းတဖၣ်န့ၣ်ကဒိဘၣ်အ၀ဲသ့ၣ်အတၢ်ဘျါက့ၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်အံၤအကါဒိၣ်လၢတၢ်က-

• ၢ်ပၢၢ်ဘၣ်ဃးနသကဲာ်ပ၀းအတၢ်ဆီတလဲအသးန့ၣ်လီၤ. ဖိသၣ်ခီဆၢ၀ဲဒၣ်တၢ်ကဲထီၣ်သးလၢအကိၢ်အဂီၤ, လီၤပျံၤလီၤဖုးလၢကျိၤကွာ်တဒ်သိးလိာ်အသးအပူၤလီၤ. တၢ်ဆီတလဲလၢအ၀ဲသ့ၣ်အသကဲာ် ပ၀းဒ်သိး တၢ်သူၣ်ဒိၣ်သးဖျိးမ့တမ့ၢ်မံဆံၣ်ဆါ ဘၣ်အသးန့ၣ်ကဲတၢ်လၢအညီနုၢ်မၤအသးလီၤ.
• ကနၣ်ဘၣ်နဖိတဂၤအံၤအါအါတက့ၢ်. တၢ်အံၤအကါဒိၣ်ဖဲကမံအခါဒီးတၢ်ဆၢကတီၢ်အဂၤဖဲကလီၤဖးအခါန့ၣ်လီၤ.
• မၤန့ၢ်တၢ်မၤစၢၤလၢနကစၢ်အဂီၢ်တက့ၢ်. ဖိသၣ်တဖၣ်ကွၢ်ထီၣ်အမိၢ်ပၢ်မ့တမ့ၢ်ပှၤကွၢ်ထွဲ ကဟုကယာ်အီၤလၢကနၢ်ပၢၢ်တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ် တခါဒီးတၢ်ခီဆၢတၢ်န့ၣ်လီၤ. အ၀ဲသ့ၣ်လိၣ်ဘၣ်သးပှၢ်တဖၣ်လၢအအိၣ်ဘူးဒီးအီၤလၢကနၢ်ပၢၢ်အတၢ်ပျံၤတဖၣ်ဒီးမၤမုာ်အသးန့ၣ်လီၤ. ဖဲနသးမ့ၢ်ကိၢ်ဂီၤအခါ, နမၤန့ၢ်တၢ်ဆီၣ်ထွဲ သ့စ့ၢ်ကီးလီၤ. ဖဲနမ့ၢ်တမၤန့ၢ်အီၤအခါ, တၢ်အံၤမၤအါထီၣ်တၢ်ပျံၤဒီးသးတၢ်ဆီၣ်သနံးလၢနဖိတူၢ်ဘၣ်န့ၣ်သ့လီၤ.
• ကတိၤဘၣ်ဃးနတၢ်တူၢ်ဘၣ်တဖၣ်လၢကျိၤကွာ် လၢအဖိးမံဒီးနဖိတက့ၢ်. တၢ်အံၤကမၤစၢၤအ၀ဲ သ့ၣ်လၢကကတိၤဘၣ်ဃးအ၀ဲသ့ၣ်အတၢ်တူၢ်ဘၣ်လီၤ.
• သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်လၢပှၤကိးဂၤဒဲးန့ၣ်တဒ်သိးလိာ်အသးဘၣ်ဒီးကအိၣ်ဒီးသးတၢ်တူၢ်ဘၣ်လၢအလီၤဆီလိာ်အသးန့ၣ်လီၤ. တဘၣ်မုၢ်လၢ်လၢနဖိကတူၢ်ဘၣ်တၢ်တမံၤဃီဒ်နၤအသိးတဂ့ၤ.
• ဟ့ၣ်နဖိဒီးတၢ်သ့ၣ်ညါပလၢၢ်ဘၣ်တၢ်လၢအအိၣ် ဒီးစိကမီၤလၢအတၢ်အိၣ်မူအဖီခိၣ်န့ၣ်တက့ၢ်. ဖဲမ့ၢ်မၤတၢ်ဆၢတဲာ်ဆံးကိာ်ဖိဒၣ်လဲၣ်ဒုးတူၢ်ဘၣ်အ၀ဲသ့ၣ်လၢအဖီၣ်ဂၢၢ်တၢ်အိၣ်သးန့ၢ်၀ဲဒၣ်န့ၣ် လီၤ. လီၤဆီဒၣ်တၢ်အကါဒိၣ်ဖဲတၢ်ဘံဘူဘၣ်ထွဲဒီးတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်တခါအံၤ၀ံၤ၀ဲအလီၢ်ခံ န့ၣ်လီၤ. ဖိသၣ်လၢအတူၢ်ဘၣ်တၢ်မၤစၢၤတအိၣ်န့ၣ်လဲၤခီဖျိဘၣ်သးတၢ်ဆီၣ်သနံးအါလီၤ.
• တဘၣ်ဒီသဒၢနဖိအါတလၢခၢးတဂ့ၤ. ညီနုၢ်ကမ့ၢ်တၢ်အိၣ်သးတခါလၢနကအဲၣ်ဒိးပာ်နဟံၣ်ဖိဃီဖိဘူးဘူးဖဲတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်တခါ၀ံၤ အလီၢ်ခံန့ၣ်လီၤ. သနာ်က့အကါဒိၣ်လၢတၢ်ကမၤစၢၤအ၀ဲသ့ၣ်လၢကတူၢ်ဘၣ်ဒ်သိးအလီၢ်အကျဲန့ၣ်ပူၤဖျဲးလၢအကအိၣ်၀ဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဟံၣ်ဖိဃီဖိညီနုၢ်တၢ်မၤတဖၣ်ဖဲတၢ်ကဲထီၣ်သးလၢတၢ်လီၤပျံၤတီၢ်အီၤတခါ၀ံၤအလီၢ်ခံ

တၢ်အံၤအကါဒိၣ်လၢတၢ်က-

• မၤညီနုၢ်တၢ်မၤတဖၣ်ဒ်လၢညါအသိးအါအါလီၤ. တၢ်အံၤမၤလီၤတံၢ်ဖိတဖၣ်အသးလီၤ.
• မၤလီၤတံၢ်နဖိအသးဖဲအ၀ဲသ့ၣ်မၤအညီနုၢ်တၢ်မၤမ့ၢ်တသ့လၢၤအခါတက့ၢ်. တၢ်အံၤပၣ်ဃုာ်တၢ်ထီၣ်ကၠိမ့တမ့ၢ်မၤဟံၣ်ဃီတၢ်မၤတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
• ဟးဆှဲးတၢ်ထၢနုာ်လီၤတၢ်ဆီတလဲတဖၣ်လၢအမ့ၢ်တၢ်ဒ်သိးညီနုၢ်တၢ်မၤလၢအကဲတၢ်အသီတဖၣ်, မူဒါတဖၣ်မ့တမ့ၢ်တၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်စိဘၣ်ထွဲဒီးအ၀ဲသ့ၣ်အသကဲာ်ပ၀းန့ၣ်တက့ၢ်.
• ပၢၤဃာ်နမူဒါဒ်သးပှၢ်အသိးလၢနဟံၣ်ပူၤတက့ၢ်. ဖဲနမ့ၢ်ဘၣ်ဂဲၤလိာ်သပှၢ်ပှၢ်န့ၣ်, အကါဒိၣ်လၢနတသန့ၤထီၣ်လၢနဖိအဖီခိၣ်လၢတၢ်မၤစၢၤအဂီၢ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

မ့ၢ်တၢ်ကမၤစၢၤနဖိဘျါက့ၤဒ်လဲၣ်-

တၢ်အံၤအကါဒိၣ်လၢတၢ်က-

• ပျဲနဖိဒီးတၢ်ဆၢကတီၢ်အါအါလၢကလိာ်ကွဲန့ၣ်လီၤ. တၢ်အံၤကမ့ၢ်တၢ်လိာ်ခိၣ်လိာ်ကွဲ, က့(မ)လၢ အသးစဲတဖၣ်ဒီးတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤဒီးတံၤသကိးလၢအသ့ၣ်ညါ၀ဲဒၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
• ဟ့ၣ်တၢ်ဆၢကတီၢ်လၢအကဲတၢ်မုာ်လၤသးခုန့ၣ်တက့ၢ်. တၢ်နံၤကမှံ, တၢ်ဆၢကတီၢ်လၢအဂ့ၤဒီး တၢ်နီၤဟ့ၣ်လီၤသးတၢ်သူၣ်မုာ်သးမုာ်န့ၣ်မၤစၢၤဟံၣ်ဖိဃီဖိခဲလၢာ်ကတူၢ်ဘၣ်မုာ်ထီၣ်သ့လီၤ.
• သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်လၢနဖိအအီၣ်အီတၢ်ဆီတလဲအသးသ့လီၤ. ဖဲအမ့ၢ်တအဲၣ်ဒိးအီၣ်တၢ်ဖဲတၢ်အီၣ်အီ တၢ်အဆၢကတီၢ်န့ၣ်, ဟ့ၣ်အ၀ဲသ့ၣ်ဒီးကိၣ်ဖိနီဖိ ခဲအံၤခဲအံၤလၢဒီတသီအတီၢ်ပူၤအဂီၢ်တက့ၢ်.
• မၤလီၤတံၢ်နဖိမၤန့ၢ်တၢ်အိၣ်ဘှံးဒီးတၢ်မံအလၢအပှဲၤတက့ၢ်.
• မၤစၢၤအ၀ဲသ့ၣ်ဒီးနီၢ်ခိအတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤတဖၣ်တက့ၢ်. တၢ်အံၤကမၤစၢၤနဖိဒီးတၢ်ကိၢ်တၢ်ဂီၤဒီး မၤဂ့ၤထီၣ်အတၢ်မံတၢ်ဂဲၤန့ၣ်လီၤ.
• မၤစှၤလီၤအံသၣ်ဆၢ, တၢ်အီၣ်လၢတၢ်ထၢနုာ်လီၤအလွဲၢ်တဖၣ်ဒီးခၠီကလဲးတဖၣ်တက့ၢ်.
• မၤစၢၤနဖိဒ်သိးကပာ်အိၣ်ဘှံးအနီၢ်ခိတက့ၢ်. တၢ်အံၤကဲတၢ်လုၢ်ထံစုၣ်လီၤသးလၢထံကလၢၤအပူၤ, တၢ်စံၢ်အီၤ, တၢ်တဲအဆၢကတီၢ်ဒီးတၢ်ဖိးဟုအီၤအါအါန့ၣ်လီၤ.
• တၢ်ဆီတလဲတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤဖဲတၢ်မၤန့ၣ်မၤသးအုး မ့တမ့ၢ်မၤကိၢ်မၤဂီၤနဖိအခါတက့ၢ်. အဒိန့ၣ်, ကွဲၤထံၣ်ဟူတၢ်ဒုးနဲၣ်လၢအမၤဘၣ်ယိၣ်မ့တမ့ၢ်မၤပျံၤနဖိန့ၣ်လီၤ.

လၢတၢ်ဆၢကတီၢ်တခါခါနမ့ၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဃးနသးအတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့မ့တမ့ၢ်ပှၤလၢနအဲၣ်အီၤတဂၤအသးအတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့န့ၣ်, ကိးဘၣ် Lifeline လၢ 13 11 14 တက့ၢ်.

မ့ၢ်တၢ်ကမၤန့ၢ်တၢ်မၤစၢၤဖဲလဲၣ်

• န GP (ကသံၣ်သရၣ်)
• နမိၢ်ဒၢဒီးဖိသၣ်ဆူၣ်ချ့သရၣ်သရၣ်မုၣ်ကွၢ်ပှၤဆါ
• နလီၢ်က၀ီၤပှၤတ၀ၢဆူၣ်ချ့အလီၢ်ခၢၣ်သး
• ဖိသၣ်ကသံၣ်သရၣ် မ့တမ့ၢ်ဖိသၣ်ဒီးသးစၢ်လိၣ်ဘိပီညါကသံၣ်သရၣ်-နကသံၣ်သရၣ်ဆှၢဃီၤနၤဆူ
• Phoenix Australia Centre for Post-traumatic Mental Health (ဖိနံး(စ)အီးစတြ့လယါလီၢ်ခၢၣ်သးလၢတၢ်ပျံၤတီၢ်အတၢ်ကဲထီၣ်သး၀ံၤသးတၢ်ဆိကမိၣ်အတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့) လီတဲစိ (03) 9035 5599
• Centre for Grief and Bereavement (လီၢ်ခၢသးလၢတၢ်ဘၣ်မိၣ်ဘၣ်မး) လီတဲစိ 1800 642 066

နမၤန့ၢ်တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်လၢတၢ်ကရၢကရိလၢလာ်အအိၣ်သ့လီၤ-

• Lifeline လီတဲစိ 13 11 14
• GriefLine လီတဲစိ 1300 845 745
• beyondblue လီတဲစိ 1300 22 4636
• Kids Helpline လီတဲစိ 1800 55 1800
• NURSE-ON-CALL လီတဲစိ 1300 60 60 24 – လၢပှၤစဲၣ်နီၤဆူၣ်ချ့တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤဒီးတၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ် (24 နၣ်ရံၣ်, 7 သီ)
• Australian Parenting Website – raisingchildren.net.au