Kiwewe - muitiko na kupona (Trauma - reaction and recovery - Swahili)

Ni kawaida kuwa na miitikio kali ya kihisia au kimwili kufuatia tukio la kufadhaisha. Walakini mara nyingi, athari hizi hupungua kama sehemu ya mchakato wa uponyaji wa asili wa mwili na kuzoea. Kuna mambo mengi unayoweza kufanya ili kusaidia kukabiliana navyo na kupona kutokana na hali kama hiyo.

Tukio la kiwewe ni tukio lolote maishani ambalo husababisha tishio kwa usalama wetu na kuwezekana kuweka maisha yetu au ya wengine hatarini. Kwa hiyo, mtu hupata viwango vya juu vya dhiki ya kihisia, kisaikolojia, na kimwili ambayo huvuruga kwa muda uwezo wake wa kufanya shughuli kwa kawaida katika maisha ya kila siku.

Mifano ya matukio yanayoweza kuhuzunisha ni pamoja na misiba ya asili, kama vile moto wa msituni au mafuriko, kushuhudia wizi wa kutumia silaha, kupata ajali mbaya ya gari, kuwa ndani ya ndege ambayo inalazimika kutua kwa dharura, au kushambuliwa kimwili.

Miitikio ya kiwewe

Jinsi mtu anavyoitikia kiwewe inategemea aina na ukali wa tukio la kiwewe, iwe mtu huyo ana uzoefu au mafunzo yoyote ya hapo awali, ikiwa yuko hai au hana msaada, kiasi cha msaada unaopatikana kufuatia tukio, mafadhaiko mengine ya sasa katika maisha ya mtu, utu wake, viwango vya asili vya ustahimilivu, na uzoefu wowote wa hapo awali wa kiwewe.

Majibu ya kawaida ni pamoja na:

• kuhisi kama uko katika hali ya ‘muitikio wa juu sana’ na ‘umekesha’ kwa jambo lolote lingine linaloweza kutokea
• kuhisi kufa ganzi kihisia, kama uko katika hali ya 'mshtuko'
• kuwa katika hali ya kihisia na kukasirika
• kuhisi uchovu mwingi na kuchoshwa
• kuhisi woga sana na/au wasiwasi
• kuwalinda sana wengine wakiwemo familia na marafiki
• kutotaka kuondoka mahali fulani kwa kuogopa 'nini kinaweza kutokea'
• kujikuta unafikiria fikiria athari hizi.

Athari hizi ni za kawaida, na mara nyingi, hupungua kama sehemu ya mchakato wa uponyaji wa asili wa mwili katika wiki chache zijazo.

Athari za kiakili kutokana na kiwewe

Athari za kiakili kutokana na kiwewe ni pamoja na:

• kupungua kwa umakini na kumbukumbu
• mawazo ya kuchanganya kuhusu tukio hilo
• kurudia kufikiria fikiria sehemu za tukio kwenye akili
• kuchanganyikiwa au kukosa kitu cha kufanya.

Athari za kihisia kutokana na kiwewe

Athari za kihisia kutokana na kiwewe zinaweza kujumuisha:

• hofu, wasiwasi na hofu
• mshtuko - ugumu wa kuamini kile kilichotokea, kujisikia kujitenga na kuchanganyikiwa
• kuhisi kufa ganzi na kujitenga
• kutotaka kuungana na wengine au kujitenga na wale walio karibu nawe
• kuendelea kujisikia muitiko - kuhisi kama hatari bado iko au tukio linaendelea
• kushuka - baada ya shida kuisha, uchovu unaweza kuwa wazi. Miitikio ya kihemko kwa tukio husikika wakati wa hatua ya kushushwa chini, na inajumuisha mfadhaiko, kuepuka, hatia, unyeti kupita kiasi, na kujiondoa.

Athari za kimwili kutokana na kiwewe

Matukio ya kiwewe yanaweza kusababisha athari za kimwili, ikiwa ni pamoja na:

• uchovu au kujiskia kuchoka
• kutosinzia vizuri
• kichefuchefu, kutapika na kizunguzungu
• maumivu ya kichwa
• jasho la kupindukia
• mapigo ya moyo yanayoongezeka.

Miitikio ya tabia ya kiwewe

Athari za kawaida za tabia za kiwewe ni pamoja na:

• kuepuka vitu vya kukumbusha tukio
• kutokuwa na uwezo wa kuacha kuzingatia kile kilichotokea
• kuzama katika kazi zinazohusiana na urejeshaji
• kupoteza mawasiliano na taratibu za kawaida za kila siku
• kubadilika kwa hamu ya kula, kama vile kula sana au kula kidogo sana
• kutumia vitu kama vile pombe, sigara na kahawa
• matatizo ya kulala.

Kujaribu kupata maana ya tukio la kutisha

Mara baada ya tukio la kuhuzunisha kuisha, unaweza kujikuta ukijaribu kutafuta maana ya tukio hilo. Hili linaweza kujumuisha kufikiria jinsi lilivyotokea na kwa nini lilitokea, jinsi na kwa nini ulihusika, kwa nini unahisi jinsi unavyohisi, ikiwa hisia ulizonazo zinaonyesha wewe ni mtu wa aina gani, ikiwa uzoefu umebadili maoni yako kuhusu maisha, na kwa namna gani.

Kusaidia kutatua athari za kiwewe zinazotokana na kiwewe

Kuna idadi ya mikakati ambayo inaweza kusaidia mtu kutatua athari za kiwewe.

• Tambua kwamba umepitia uzoefu wa kufadhaisha au wa kutisha na kwamba utakuwa na muitiko yake.
• Kubali kwamba hutahisi hali yako ya kawaida kwa muda fulani, lakini kwamba hatimaye itapita.
• Jikumbushe kila siku kuwa unaweza hali hiyo - jaribu kutokuwa na hasira au kujisumbua ikiwa huwezi kufanya mambo vizuri au kwa ufanisi kama kawaida.
• Usitumie pombe kupita kiasi au dawa za kulevya ili kukusaidia kukabiliana na hali hiyo.
• Epuka kufanya maamuzi makubwa au mabadiliko makubwa ya maisha hadi ujisikie vizuri.
• Hatua kwa hatua kabiliana na kile kilichotokea - usijaribu kuizuia.
• Usifunge hisia zako - zungumza na mtu ambaye anaweza kukusaidia na kukuelewa.
• Jaribu kufuata utaratibu wako wa kawaida na uwe na shughuli za kufanya muda wote.
• Usiende nje ya njia yako ili kuepuka maeneo au shughuli fulani. Usiruhusu kiwewe kuzuia maisha yako, lakini chukua muda wako kurejea kwenye hali ya kawaida.
• Unapohisi kuishiwa nguvu, hakikisha umetenga muda wa kupumzika.
• Tenga wakati wa mazoezi ya kawaida - husaidia kusafisha mwili wako na akili ya mvutano.
• Saidia familia yako na marafiki ili kukusaidia kuwaambia kile ambacho unachohitaji, kama vile wakati wa kupumzika au mtu wa kuzungumza naye.
• Tulia - tumia mbinu za kupumzika kama vile yoga, kupumua au kutafakari, au fanya mambo unayofurahia, kama vile kusikiliza muziki au kuwa bustanini.
• Eleza hisia zako zinapotokea - zungumza na mtu kuhusu hisia zako au ziandike.
• Wakati kiwewe kinaletea kumbukumbu au hisia fulani, jaribu kukabiliana nazo. Zifikirie, kisha uziweke kando. Ikiwa italeta kumbukumbu zingine za zamani, jaribu kuwatenga na shida ya sasa na uzishughulikie kama suala tofauti.

Mchakato wa uponyaji na kuzoea

Tukio lolote ambalo linaweka maisha ya mtu mwenyewe au maisha ya wengine hatarini husababisha mwili wa mwanadamu kwenda katika hali ya kuongezeka kwa msisimko. Hii ni kama ‘hali ya dharura’ inayohusisha mfululizo wa kengele za ndani kuwashwa. Hali ya dharura huwapa watu nguvu nyingi katika muda mfupi ili kuongeza nafasi ya kuishi.

Watu wengi hukaa tu katika hali ya dharura kwa muda mfupi au hadi tishio la papo hapo lipite, lakini wakati mwingine watu huendelea kuingia katika hali hiyo baadaye wakati mambo yasiyotarajiwa yanapotokea. Kuwa katika hali ya dharura hutumia nguvu muhimu na hii ndiyo sababu mara nyingi watu huhisi uchovu baadaye.

Mchakato wa kawaida wa uponyaji na urejeshaji unahusisha mwili kushuka kutoka kwenye msisimko mkubwa. Mapigo ya ndani yanaweza kuzima, viwango vya juu vya nguvu hupungua, na mwili unaweza kujiweka tena kwenye hali ya kawaida ya usawa na usawa wa kulingana. Kwa kawaida, hii inapaswa kutokea ndani ya takriban mwezi mmoja wa tukio hilo.

Kutafuta msaada kutoka kwa mtaalamu wa afya

Tatizo la kiwewe linaweza kusababisha athari kali sana kwa watu wengine na linaweza kuwa sugu (inayoendelea). Unapaswa kutafuta msaada wa kitaalamu ikiwa:

• unahisi dhiki huzuni sana baada ya tukio
• huwezi kushughulikia hisia kali au hisia za kimwili
• huna hisia za kawaida, lakini unaendelea kujisikia ganzi na tupu
• kuhisi kuwa haujaanza kurudi katika hali ya kawaida baada ya wiki tatu au nne
• unaendelea kuwa na dalili za tatizo la kiwewe
• unaendelea kuwa na tatizo la kukosa usingizi au kuwa ndoto mbaya
• kwa makusudi jaribu kuepuka chochote kinachokukumbusha uzoefu wa kutisha
• kutokuwa na mtu unayeweza kushiriki naye hisia zako
• kugundua kuwa uhusiano na familia na marafiki hauko vizuri
• unakuwa hatarini kwa ajali na unatumia pombe zaidi au dawa za kulevya
• hawezi kurudi kazini au kusimamia majukumu
• unaendelea kukumbuka tukio la kutisha
• kuhisi makali sana na kuweza kushtuka kwa urahisi.

Ugonjwa wa mfadhaiko baada ya kiwewe (PTSD)

Baada ya tukio la kufadhaisha, watu wengine hukuta athari zao ni mbaya na hazipunguki hatua kwa hatua baada ya mwezi. Miitikio mikali, ya muda mrefu inaweza kulemaza, na inaweza kuathiri uhusiano wa mtu na familia na marafiki pamoja na uwezo wao wa kufanya kazi. Miitikio kama hiyo inaweza kuonyesha ugonjwa wa mkazo wa baada ya kiwewe. Katika hali hii, athari ya tukio inaendelea kusababisha viwango vya juu vya mkazo.

Ikiwa unafikiri unaweza kuwa una PTSD, unapaswa kutafuta usaidizi kutoka kwa mtaalamu wa afya.

Ikiwa wakati wowote una wasiwasi kuhusu afya yako ya akili au afya ya akili ya mpendwa wako, piga simu kwa Lifeline kwa 13 11 14.

Mahali pa kupata msaada

• GP wako (daktari), mtaalamu wa afya ya akili, kama vile daktari wa akili, mwanasaikolojia, mshauri au mfanyakazi wa kijamii.
• Kituo chako cha afya cha jamii kilicho karibu nawe
• Huduma ya Rufaa ya Jumuiya ya Kisaikolojia ya Australia Simu. 1800 333 497
• Phoenix Australia Kituo cha Afya ya Akili baada ya Kupata Tatizo la Kiwewe Simu. (03) 9035 5599
• Centre for Grief and Bereavement (Kituo cha Huzuni na Msiba) Simu. 1800 642 066

Huduma za ushauri wa simu za jumla zinaweza kutoa ushauri:

• Lifeline Simu. 13 11 14
• GriefLine Simu. 1300 845 745
• Beyondblue Simu. 1300 22 4636
• Muuguzi wa kwenye simu Simu. 1300 60 60 24 – kwa maelezo ya afya ya kitaalamu na ushauri (saa 24, siku 7)